Analiza dyskursu - konsorcjum naukowe
7. Warsztaty Analizy Dyskursu

organizator: Michał Otrocki


Wrocław, 18-19 kwietnia 2012 r.

Dolnośląska Szkoła Wyższa 

Wykład

 

Dyskursywne konstruowanie pojęcia 'faszyzm' w polskich mediach - prezentacja metodologii i wyników badań empirycznych - Tomasz Piekot, Grzegorz Zarzeczny (UWr)

 

Na spotkaniu analizowaliśmy specyficzny status kategorii faszyzm w polskiej przestrzeni publicznej. Naszym bowiem zdaniem, dzisiaj w Polsce nie istnieje jedna powszechnie akceptowana interpretacja pojęcia ‘faszyzm’. Brak zgody dotyczy nie tylko znaczeniowego zakresu tego pojęcia, jego desygnatów, ale także samej oceny. Różne perspektywy interpretacyjne pojawiają się coraz częściej także w przekazach głównego nurtu – zdominowanego dotąd przez ujęcia konsensualne (naturalne, nieproblematyczne, zdroworozsądkowe). Założyliśmy zatem, że – skoro istnieją różne interpretacje, to każdą z nich powinna wyznaczać odmienna pozycja ideologiczna (polityczna). Co więcej – wielość pozycji może sprawiać, że w Polsce ‘faszyzm’ jest tzw. dyskursywną etykietą, czyli kategorią używaną przez różne grupy interesu do etykietowania oponentów.

 

Skąd w Polsce taki stan rzeczy? Wydaje się, że odmienny niż na Zachodzie status kategorii ‘faszyzm’ w sferze publicznej wynika z „inności” polskiego kontekstu, a dokładniej – z jego hybrydyzacji, czyli przemieszania się pewnych cech kontekstu globalnego z cechami sytuacji lokalnej (historycznej i geopolitycznej). Z kontekstu globalnego pochodzi ogólnocywilizacyjna tendencja do demokratyzacji  przestrzeni publicznej, której efektem jest rekonfiguracja relacji władzy w społeczeństwie (por. wyłanianie się nowych elit symbolicznych i ich punktów widzenia często dzięki nowym mediom (social media). Za istotne dla kontekstu lokalnego uznajemy ważne momenty w historii Polski, tzn. patrząc chronologicznie: dziewiętnastowieczny nacjonalizm okresu bezpaństwowego, tradycje polityczne początków XX w., doświadczenie nazizmu w okresie II wojny światowej, doświadczenie komunizmu, wreszcie powstanie nowych ram debaty publicznej w porządku demokratycznym (regulowanej w dużym stopniu za pomocą politycznej poprawności).

 

W naszym wystąpieniu przedstawiliśmy sposób rekonstrukcji (i efekty) współczesnych profilów pojęcia ‘faszyzm’ obecnych w polskiej sferze publicznej. Ramy metodologiczne wyznaczyły Critical Discourse Studies połączone z niektórymi osiągnięciami polskiej szkoły lingwistyki kulturowej. Z tej ostatniej pochodzą nasze głównie kategorie analityczne, takie jak: perspektywa (sposób interpretacji zjawiska), punkt widzenia (pozycja, z której dane zjawisko się interpretuje), profil (dyskursywny obraz owego zjawiska). Za pomocą tych narzędzi przebadaliśmy korpus tekstów politycznych tematyzujących zjawisko faszyzmu. W efekcie zaproponowaliśmy tezę o istnieniu dwu ogólnych i zróżnicowanych ilościowo sposobów widzenia faszyzmu, a zatem dwu odrębnych perspektyw aksjologicznych: afirmatywnej i krytycznej, a w ich obrębie zaś – szeregu bardziej szczegółowych profilów i strategii dyskursywnych (np. utożsamianie się z faszyzmem, zaprzeczenia faszyzmowi, oskarżanie o faszyzm etc.).

Warsztaty

Analiza konwersacyjna - Dorota Rancew-Sikora (UG)

 

Analiza konwersacyjna (AK) koncentruje się na badaniu rozmowy nagranej i poddanej transkrypcji, możliwie jak najbardziej ograniczając interpretacje nawiązujące do tego, co wiemy, ale czego nie widać w przebiegu rozmowy (w tym np. odwołania do schematów poznawczych, struktur językowych, znaczeń kulturowych, oraz potocznych i naukowych modeli świata społecznego). Celem jest zwrócenie uwagi na proces interakcji i pełne wykorzystanie potencjału szczegółowej analizy zdarzeń interakcyjnych, w tym także otwarcie na autonomiczny, nieoczywisty i nieprzewidywalny przebieg interakcji.

 

Podstawową jednostką analizy jest tu sekwencja rozmowy (para lub kilka-kilkanaście kolejnych i powiązanych ze sobą wypowiedzi uczestników). Zamiast określenia „wypowiedź” w analizie stosuje się termin „kolejka” (turn), m.in. dlatego, że znaczącym udziałem uczestników w przebiegu rozmowy są zachowania bezsłowne. Przyjmuje się, że rozmowa rozwija się krok po kroku w czasie spotkania uczestników, jest jednocześnie uporządkowana i nieprzewidywalna. Konwencjonalny porządek sekwencji nie determinuje zachowań uczestników, lecz ma charakter preferowany. Oznacza to, że typowe reakcje na zachowania partnera następują szybko i jednoznacznie, jak np. odpowiedź na pytanie, powitanie na powitanie, zaprzeczenie na postawiony zarzut. Niepreferowane reakcje zostają wypowiedziane z opóźnieniem, są poprzedzone innymi reakcjami, niejednoznaczne, widoczne są oznaki trudności z mówieniem.

 

Kontekstem dla analizowanych wypowiedzi uczestników, który badacze biorą pod uwagę, są w pierwszym rzędzie wypowiedzi bezpośrednio poprzedzające lub następujące po danej „kolejce” w rozmowie. W następnej kolejności analizuje się umieszczenie danej sekwencji w ramach rozwijanego wątku tematycznego i w całej strukturze rozmowy. Potem dopiero bierze się pod uwagę kontekst sytuacji, w jakiej toczy się rozmowa, role i tożsamości społeczne uczestników oraz cechy społecznej makrostruktury. Często do poziomu makrostruktury AK nie sięga. Odniesienia do szerszego kontekstu społecznego uznaje się za uzasadnione wtedy, kiedy widoczna jest orientacja uczestników rozmowy na elementy z tego poziomu lub kiedy odnoszenie się do wewnętrznej struktury rozmowy nie wyjaśnia w sposób wystarczający i pełny regularności jej przebiegu. Rozmowy do analizy porównawczej dobiera się ze względu na podobne zdarzenie/zjawisko konwersacyjne, podobne elementy przebiegu (struktury) lub zróżnicowanie możliwych sposobów rozmawiania w podobnej sytuacji. W przedstawionej propozycji wzięłam pod uwagę zróżnicowanie rozmów pod kątem sposobu przejawiania się władzy (rozumianej jako wywieranie wpływu) w interakcji.

 

W AK przyjmuje się, że na poziomie podstawowym rozmowa jest porządkowana nie tyle na poziomie treści, co na poziomie koordynacji działań uczestników, którzy dopasowują formy swoich działań do działań pozostałych uczestników interakcji oraz do sytuacji, w której się znaleźli. Każde zachowanie danego uczestnika jest rozumiane w kontekście uczestnictwa innych osób obecnych w danej sytuacji. W AK uważa się, że rozmowy codzienne, prowadzone w sytuacjach niezinstytucjonalizowanych i niesformalizowanych, mają cechy podstawowe dla rozumienia wszystkich rozmów, także tych formalnych prowadzonych w organizacjach społecznych (w tym także upublicznionych w mediach), ponieważ proces formalizacji opiera się na modyfikowaniu reguł podstawowych i polega na ograniczaniu interakcyjności, wzajemności, symetrii, płynności rozmowy. Stąd – dopiero przez porównanie do rozmów codziennych – zauważalne staje się, że w różnych typach rozmów sformalizowanych brakuje niektórych reakcji typowych dla „zwykłych” rozmów, dominuje jeden główny temat rozmowy, widoczny jest podział ról uczestników ze względu na możliwość kontrolowania struktury i treści rozmowy itd. Ograniczenia widoczne w rozmowach formalnych często prowadzą do nadania rozmowie schematu wywiadu złożonego z prostych sekwencji typu pytanie-odpowiedź oraz klarownego podziału ról na zadających pytania i odpowiadających. W ramach rozmów sformalizowanych obserwuje się dążenie uczestników do zmniejszania formalności rozmowy przez wbudowanie do nich sekwencji mniej formalnych lub nieformalnych, które realizują zadania społeczne uboczne wobec głównego celu rozmowy.

 

Dyskurs publiczny, jeśli przybiera charakter rozmowy upublicznionej w mediach, jest z perspektywy AK modyfikacją rozmowy codziennej oraz typem rozmowy sformalizowanej. Może (powinien?) być badany po tym kątem, na ile odtwarza podstawowe struktury „zwyczajnej” rozmowy, a w jakim stopniu od nich odchodzi, i jakie to ma obserwowalne konsekwencje dla zachowań (wypowiedzi) uczestników.

 

Rozmowy w AK zwykle nie są analizowane w odniesieniu do relacji władzy i często, aby uniknąć oczywistych moralnych (krytycznych) konotacji, badacze stosują bardziej neutralny termin „asymetria” dla określenia zróżnicowania udziału partnerów w rozmowie, podkreślając, że asymetria nie musi oznaczać dominacji i może wynikać z dążenia do zapewnienia efektywności zadań realizowanych w rozmowie lub odmiennego zaangażowania uczestników w interakcję.

 

W odniesieniu do prezentowanych materiałów zadałam pytanie, czy w rozumieniu przebiegu zapisanych rozmów odniesienie do relacji władzy jest konieczne lub użyteczne, jeżeli tak, to na ile i w jaki sposób różnią się pod tym kątem przedstawione rozmowy, wybrane sekwencje w tych rozmowach, istotne momenty, czy punkty zwrotne? Czy są przejawy asymetrii, które mogą lub powinny być wyjaśniane inaczej niż przez relacje władzy? Jakie jest znaczenie odmienności sytuacyjnego kontekstu tych rozmów dla obserwowalnych przykładów dominacji i asymetrii uczestnictwa rozmówców?

 

Na warsztat przygotowałam do analizy transkrypcje krótkich fragmentów rozmów prowadzonych w trzech różnych kontekstach:

  • niesformalizowanym kontekście prywatnym (1 minuta),
  • na komisariacie policji (3 minuty),
  • w gabinecie lekarskim (1,5 minuty). 


Liczba odwiedzin: 2196

Analiza dyskursu - konsorcjum naukowe

© 2013 Konsorcjum naukowe "Analiza Dyskursu". Wszystkie prawa zastrzeżone.    Google+
Projekt i wykonanie: REVOLWEB.pl